Cyborg to żywy organizm, najczęściej człowiek, którego funkcje życiowe są wspomagane lub zastępowane przez wszczepione urządzenia techniczne. Nazwa powstała w 1960 roku ze skrótu angielskich słów cybernetic organism, czyli organizm cybernetyczny. Od robota i androida cyborg różni się punktem wyjścia: ma ciało z krwi i kości, a elektronika stanowi jego część. Osoba z rozrusznikiem serca albo implantem ślimakowym mieści się w tej definicji.
Spis treści:
Co to jest cyborg?
Cyborg to organizm, którego procesy życiowe realizują lub wspomagają urządzenia techniczne. Z tej definicji wynika rzecz, która wielu osobom wydaje się zaskakująca: żeby zostać cyborgiem, nie potrzebujesz metalowej ręki ani świecącego oka. Wystarczy wszczepione urządzenie, bez którego ciało nie działa tak, jak powinno.
Granica przebiega w miejscu połączenia z ciałem. Okulary, aparat słuchowy zakładany na ucho czy smartwatch zostają na zewnątrz i możesz je odłożyć na stół. Rozrusznik serca pracuje pod skórą, ma własne zasilanie i steruje pracą narządu przez całą dobę.
Sama technika pełni przy tym dwie różne role. Jedne urządzenia przywracają funkcję, którą ciało straciło albo której nigdy nie miało: rozrusznik pilnuje rytmu serca, implant ślimakowy zastępuje uszkodzone ucho wewnętrzne. Drugie dokładają zdolność, jakiej człowiek z natury nie ma, i takich rozwiązań jest na razie garstka.
Szersze, potoczne użycie idzie dalej i cyborgiem nazywa każdego, kto stale korzysta z techniki, choćby z telefonu w kieszeni. Ten tekst trzyma się węższego znaczenia. Definicja mówi o organizmie, więc obejmuje też zwierzęta z wszczepioną elektroniką, choć w praktyce słowa używa się prawie wyłącznie wobec ludzi.
Skąd się wzięło słowo „cyborg”?
Termin wymyślili Manfred Clynes i Nathan Kline w artykule „Cyborgs and Space”, ogłoszonym we wrześniu 1960 roku na łamach czasopisma „Astronautics”. Pisali o przyszłych lotach kosmicznych i o tym, jak połączyć człowieka z maszyną.
Ich pomysł odwracał ówczesne myślenie o podboju kosmosu. Zamiast budować statek, który odtwarza ziemskie warunki wokół astronauty, proponowali przebudować samego astronautę: dołożyć mu urządzenia regulujące oddech, krążenie i przemianę materii, działające automatycznie, bez udziału świadomości. Taki samoregulujący się układ człowieka i techniki nazwali cyborgiem.
Słowo jest zbitką dwóch angielskich wyrazów: cybernetic i organism. Do języka potocznego trafiło przez science fiction, więc do dziś kojarzy się głównie z filmem.
Cyborg a android – czym się różnią?
Cyborg zaczyna się od żywego organizmu, do którego dołożono technikę. Android zaczyna się od maszyny, której nadano ludzki wygląd. Granica jest tu ostra: cyborg był kiedyś w pełni żywy, android nie żył nigdy.
Widać to na przykładach. Policjant Alex Murphy z filmu „RoboCop” miał ludzki mózg i twarz, więc jest cyborgiem. Sophia z Hanson Robotics ma silikonową skórę i ruchomą twarz, ale pod spodem pracują wyłącznie silniki i czujniki, więc jest androidem.
Mylenie tych pojęć nie bierze się znikąd. Oba opisują postać w połowie ludzką, a filmy rzadko tłumaczą, z której strony granicy zaczęła swoją historię.
Cyborg, robot, android, humanoid – porównanie
| Pojęcie | Od czego się zaczyna | Czy jest żywy | Przykład |
|---|---|---|---|
| Robot | maszyna, która wykonuje zadania według programu | nie | robot spawalniczy w fabryce |
| Humanoid | robot o budowie zbliżonej do ludzkiego ciała | nie | Unitree G1 |
| Android | humanoid z ludzką twarzą i skórą | nie | Sophia z Hanson Robotics |
| Cyborg | żywy organizm z wszczepioną techniką | tak | człowiek z implantem ślimakowym |
Z tabeli wynika odpowiedź na częste pytanie o „cyborga robota”. W ścisłym znaczeniu takie połączenie się wyklucza, bo robot jest maszyną od początku do końca, a cyborg ma żywe ciało. W grach i filmach nazwy mieszają się swobodnie i jedna postać bywa nazywana raz cyborgiem, raz robotem.
Pozostaje jeszcze pojęcie bioniki, czyli dziedziny, która podpatruje rozwiązania z przyrody i przenosi je do techniki. Bioniczna proteza dłoni naśladuje ludzką rękę, a jej użytkownik jest, zgodnie z definicją, cyborgiem.
Czy cyborgi istnieją naprawdę?
Tak, i jest ich znacznie więcej, niż podpowiada wyobraźnia. Największą grupę tworzą pacjenci z wszczepionymi urządzeniami medycznymi. Samych implantów ślimakowych wszczepiono na świecie około 736 900, według danych amerykańskiego instytutu NIDCD ze stanu na grudzień 2019 roku.
Druga, znacznie mniejsza grupa robi to z wyboru. Neil Harbisson, urodzony z całkowitą ślepotą barw, od 2004 roku nosi wszczepioną w czaszkę antenę, która zamienia częstotliwości kolorów na drgania przewodzone przez kość. Kolory słyszy, zamiast je widzieć.
Brytyjski urząd paszportowy zgodził się w 2004 roku na zdjęcie z anteną na głowie i od tamtej decyzji Księga rekordów Guinnessa prowadzi dla Harbissona kategorię „pierwszy oficjalnie uznany cyborg”. Żadna ustawa ani wyrok sądu nie nadały mu jednak takiego statusu. Prawo w żadnym kraju nie zna kategorii „cyborg”. W 2010 roku Harbisson współtworzył Cyborg Foundation, organizację broniącą praw osób z wszczepioną techniką.
Współzałożycielką fundacji jest Moon Ribas, tancerka, która od marca 2013 roku nosi w stopach czujnik połączony z internetowymi sejsmografami. Urządzenie wibruje tym mocniej, im silniejsze jest trzęsienie ziemi, gdziekolwiek na świecie. Ribas wykorzystuje te sygnały w choreografiach.
Jakie implanty i protezy robią z człowieka cyborga?
Cyborgiem czyni człowieka każde urządzenie wszczepione na stałe, które przejmuje albo wspiera funkcję ciała. Najczęściej spotkasz cztery takie urządzenia: rozrusznik serca, implant ślimakowy, elektrody do głębokiej stymulacji mózgu i protezę sterowaną sygnałem z mięśni.
| Urządzenie | Co robi | Fakt z datą |
|---|---|---|
| Rozrusznik serca | impulsami narzuca sercu rytm | pierwszy wszczepiono 8 października 1958 roku |
| Implant ślimakowy | zamienia dźwięk na impulsy dla nerwu słuchowego | ok. 736 900 urządzeń na świecie (NIDCD, grudzień 2019) |
| Głęboka stymulacja mózgu | elektrody w mózgu tłumią drżenie i sztywność | FDA dopuściła metodę przy drżeniu w 1997 roku, przy chorobie Parkinsona w 2002 |
| Proteza mioelektryczna | odczytuje napięcia mięśni i porusza dłonią | sterowanie sygnałem z elektrod na skórze |
Lista wskazań do głębokiej stymulacji mózgu rosła przez ćwierć wieku. Amerykańska FDA dopuściła ją przy drżeniu samoistnym i parkinsonowskim w 1997 roku, przy chorobie Parkinsona w 2002, przy dystonii w 2003, przy zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych w 2009 i przy padaczce w 2018. Dystonię i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne dopuszczono ścieżką humanitarną (HDE), przewidzianą dla rzadkich schorzeń i opartą na mniejszych badaniach niż zwykła rejestracja.
Historia pierwszego pacjenta z rozrusznikiem dobrze pokazuje, jak młoda jest ta technika. Szwed Arne Larsson dostał wszczepialne urządzenie 8 października 1958 roku w Sztokholmie, z rąk konstruktora Rune Elmqvista i chirurga Åke Senninga. Pierwszy egzemplarz przestał działać po trzech godzinach, drugi wytrzymał dwa dni. Przez następne 43 lata Larsson zmienił w sumie 26 rozruszników. Zmarł w 2001 roku w wieku 86 lat. Przeżył i konstruktora, i chirurga.
Implanty słuchu mają w Polsce własną datę początkową. Pierwszą taką operację przeprowadził 16 lipca 1992 roku prof. Henryk Skarżyński w Klinice Otolaryngologii Akademii Medycznej w Warszawie. Dwadzieścia lat później, w maju 2012 roku, otworzył w Kajetanach pod stolicą Światowe Centrum Słuchu.
Proteza mioelektryczna czyta napięcia elektryczne, które pojawiają się przy każdym napięciu mięśnia w kikucie. Elektrody przyłożone do skóry przechwytują te sygnały, a układ sterujący zamienia je na konkretne chwyty dłoni. Operacja zwana reinerwacją kierowaną idzie o krok dalej: chirurg przeszczepia nerwy dawnej ręki do dużego mięśnia, na przykład piersiowego, dzięki czemu myśl o poruszeniu kciukiem napina fragment mięśnia na klatce piersiowej i proteza wykonuje ten ruch.
A egzoszkielet? Nakładasz go na ubranie i zdejmujesz po zmianie, więc w węższym rozumieniu nie robi z ciebie cyborga, mimo że zwiększa siłę bardziej niż niejeden implant.
Ten artykuł wyjaśnia, jak działa opisywana tu technika, i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani decyzji o leczeniu.
Czy można podłączyć mózg do komputera?
Tak, na razie w ramach badań i u niewielkiej liczby osób. Pierwszy głośny eksperyment sięgnął nerwu, nie mózgu: brytyjski inżynier Kevin Warwick dał sobie wszczepić 14 marca 2002 roku w szpitalu Radcliffe Infirmary w Oksfordzie matrycę stu elektrod, wpiętą w nerw pośrodkowy lewego nadgarstka. Odczytywano sygnał z dwudziestu pięciu z nich. Przez internet, siedząc na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku, Warwick sterował ramieniem robota stojącym na Uniwersytecie w Reading i odbierał sygnały z czujników w jego palcach. Cztery lata wcześniej, 24 sierpnia 1998 roku, nosił pod skórą prosty nadajnik otwierający drzwi i zapalający światło. Eksperyment z 2002 roku objął też jego żonę, która dostała własny wszczep, dzięki czemu badacze przesłali sygnał między układami nerwowymi dwojga ludzi.
Dziś elektrody trafiają już bezpośrednio do kory mózgowej, a prace prowadzą firmy. Neuralink ogłosił pierwsze wszczepienie swojego urządzenia człowiekowi 29 stycznia 2024 roku. Pacjentem był Noland Arbaugh, sparaliżowany od ramion w dół po skoku do płytkiej wody w 2016 roku; po zabiegu poruszał kursorem na ekranie samą myślą. 28 stycznia 2026 roku firma podała, że w jej badaniach uczestniczy 21 osób. Wszystkie te liczby ogłasza sam producent, bez recenzowanej publikacji naukowej, więc traktuj je jak deklarację firmy.
Cel takich prac jest medyczny: przywrócić sparaliżowanym osobom kontakt ze światem i sterowanie komputerem. Wzmacnianie zdolności zdrowego człowieka zostaje na razie w sferze zapowiedzi.
Cyborgi w filmach i grach
Popkultura nazywa cyborgiem prawie każdą postać z metalem pod skórą, ale definicji odpowiada tylko część z nich. Najczystszym przykładem jest RoboCop z filmu z 1987 roku: technicy zabrali fragmenty mózgu i twarz zastrzelonego policjanta Alexa Murphy'ego i osadzili je w mechanicznym ciele.
Do tego grona zalicza się także Dartha Vadera i generała Grievousa z „Gwiezdnych wojen”, Inspektora Gadżeta oraz cywilizację Borg ze „Star Treka”. Z japońskiej animacji najbardziej znana jest major Motoko Kusanagi z „Ghost in the Shell”, postać z mangi Masamune Shirowa z 1989 roku, która ma sztuczne ciało, a własny tylko umysł.
Sam Cyborg z komiksów DC też pasuje do definicji: Victor Stone, ciężko ranny nastolatek, dostaje mechaniczne części ciała. Postać stworzyli Marv Wolfman i George Pérez, a zadebiutowała w zeszycie „DC Comics Presents” numer 26 z października 1980 roku.
Ciekawy przypadek to Terminator. Film z 1984 roku przedstawia go jako organizm cybernetyczny: żywa tkanka na metalowym szkielecie. Kolejność jest tu jednak odwrotna niż u cyborga, bo maszyna powstała pierwsza, a tkankę hodowano jako przebranie. Bliżej mu więc do androida.
Gry poszły w tę samą stronę. W „Deus Ex: Human Revolution” z 2011 roku szef ochrony Adam Jensen zostaje po zamachu naszpikowany mechanicznymi wszczepami bez swojej zgody, a cała fabuła krąży wokół tego, czy nadal jest sobą. W „Cyberpunku 2077” polskiego studia CD Projekt Red z 2020 roku wszczepy kupuje się u tak zwanych ripperdoków, a modyfikacja ciała jest w Night City codziennością.
FAQ
Jak inaczej można nazwać cyborga?
Najbliższym określeniem jest „organizm cybernetyczny”, czyli pełna nazwa, od której skrótu powstało słowo cyborg. Spotkasz też opisowe „człowiek połączony z maszyną”. W mowie potocznej cyborga myli się z androidem i robotem, choć każde z tych słów znaczy co innego.
Czy człowiek z protezą to cyborg?
Według definicji tak, jeśli proteza przejmuje funkcję utraconej części ciała i jest z nim trwale połączona. Dotyczy to zwłaszcza protez bionicznych sterowanych sygnałami z mięśni. Przy zwykłej protezie mechanicznej, bez elektroniki i zasilania, mówi się raczej o protezie niż o cyborgu.
Kto grał Cyborga?
W amerykańskim filmie „Cyborg” z 1989 roku główną rolę zagrał Jean-Claude Van Damme jako najemnik Gibson Rickenbacker, a postacią tytułowego cyborga była Pearl Prophet grana przez Dayle Haddon. Cyborg z komiksów DC, czyli Victor Stone, to ktoś inny: grał go Ray Fisher, najpierw w epizodzie w „Batman v Superman” (2016), potem w „Lidze Sprawiedliwości” (2017) i w „Lidze Sprawiedliwości Zacka Snydera” (2021). W serialu „Smallville” postać zagrał Lee Thompson Young.
O czym opowiada film „Cyborg”?
Akcja rozgrywa się po epidemii, która zniszczyła cywilizację. Kobieta-cyborg przenosi w pamięci dane potrzebne do opracowania lekarstwa i musi dotrzeć z Nowego Jorku do Atlanty, a chroni ją najemnik ścigający przy okazji przywódcę bandy piratów. Film wyreżyserował Albert Pyun.
Co dalej: druga strona granicy
Cyborg zaczyna się od człowieka, do którego dokłada się technikę. Maszyny idą tą samą drogą z przeciwnej strony: najpierw uczą się chodzić i chwytać, potem dostają ludzkie proporcje, a na końcu twarz. Jak daleko zaszły, sprawdzisz w przewodniku o robotach humanoidalnych.
Zdjęcie główne: StarWarsRey, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0