Łazik marsjański to robot na kołach, który jeździ po powierzchni Marsa, fotografuje okolicę i bada skały, grunt oraz atmosferę. Plan pracy dostaje z Ziemi, ale drobniejsze decyzje, na przykład jak ominąć kamień, podejmuje sam. Do września 2026 roku na Marsie pracowało sześć łazików: amerykańskie Sojourner, Spirit, Opportunity, Curiosity i Perseverance oraz chiński Zhurong. Działają dwa z nich, Curiosity i Perseverance, a europejski Rosalind Franklin ma wystartować w 2028 roku.
Spis treści:
Co to jest łazik marsjański?
Łazik marsjański to bezzałogowy pojazd badawczy, zbudowany, by przetrwać na Marsie i jeździć po jego powierzchni. Lądownik po przyziemieniu stoi w jednym miejscu. Łazik może podjechać do ciekawej skały, zjechać do krateru albo przed zimą ustawić się do słońca. Po angielsku to „Mars rover”.
NASA opisuje swoje łaziki tak, jakby miały ciało. „Tułów” to wytrzymała skrzynia z komputerami, izolacją i ogrzewaniem. „Oczy” i inne „zmysły” to kamery oraz instrumenty naukowe. Do tego ramię z trzema przegubami (bark, łokieć, nadgarstek), koła, źródło energii i anteny.
Łaziki NASA mają sześć kół i zawieszenie typu rocker-bogie. To układ wahaczy, dzięki któremu każde koło może osobno wspiąć się na przeszkodę, a pojazd się nie przewraca. Perseverance przejeżdża tak przez kamienie wysokie na 40 cm. Każde z jego kół ma własny silnik.
Ile było łazików na Marsie?
Na Marsie pracowało sześć łazików: pięć amerykańskich i jeden chiński. Pierwsze próby były jednak radzieckie. W 1971 roku lądowniki Mars 2 i Mars 3 zabrały po małym łaziku PrOP-M: 4,5-kilogramowej skrzynce na płozach, uwiązanej do lądownika 15-metrowym kablem. Mars 2 się rozbił, a Mars 3 zamilkł około 110 sekund po przyziemieniu, więc żaden łazik nie ruszył.
| Łazik | Agencja | Lądowanie | Miejsce | Masa | Stan (wrzesień 2026) |
|---|---|---|---|---|---|
| Sojourner | NASA (USA) | 4 lipca 1997 | Ares Vallis | 10,6 kg | ostatni kontakt 27 września 1997 |
| Spirit | NASA | 4 stycznia 2004 | krater Gusiew | 185 kg | milczy od marca 2010, misję zamknięto w maju 2011 |
| Opportunity | NASA | 25 stycznia 2004 | Meridiani Planum | 185 kg | ostatni sygnał 10 czerwca 2018, koniec misji w lutym 2019 |
| Curiosity | NASA | 6 sierpnia 2012 | krater Gale | 899 kg | działa |
| Perseverance | NASA | 18 lutego 2021 | krater Jezero | 1025 kg | działa |
| Zhurong | CNSA (Chiny) | maj 2021 | Utopia Planitia | 240 kg | uśpiony od maja 2022, nie obudził się |
| Rosalind Franklin | ESA (Europa) | planowane na 2030 | Oxia Planum | ok. 300 kg | start planowany na 2028 |
Daty lądowania podajemy według czasu uniwersalnego. NASA przy Spiricie i Opportunity podaje dzień wcześniej, bo liczy czas kalifornijski. Stan misji podajemy według wpisów zespołów NASA z 11 i 21 września 2026 roku, komunikatu ESA z 21 lipca 2026 roku, a dla Zhuronga według wypowiedzi jego głównego projektanta z 25 kwietnia 2023 roku.
Jaki był pierwszy łazik na Marsie?
Pierwszym łazikiem, który jeździł po Marsie, był amerykański Sojourner. Wylądował 4 lipca 1997 roku w dolinie Ares Vallis razem z lądownikiem misji Mars Pathfinder i następnego dnia zjechał z niego po rampie. Ważył 10,6 kg i miał 30 cm wysokości. Miał pracować około tygodnia, a działał 83 sole (sol to marsjańska doba). Przejechał nieco ponad 100 m i nigdy nie odjechał dalej niż 12 m od lądownika, bo to przez niego łączył się z Ziemią.
Spirit i Opportunity
Sześć i pół roku później przyleciały bliźniaki Spirit i Opportunity, każdy wielkości wózka golfowego. Wylądowały w styczniu 2004 roku po przeciwnych stronach planety, w miejscach, które kiedyś mogła kształtować woda. Plan zakładał 90 soli pracy, czyli około trzech miesięcy.
Spirit działał sześć lat i dwa miesiące. W maju 2009 roku ugrzązł w miękkim gruncie i nie zdołał się uwolnić, a po 22 marca 2010 roku przestał odpowiadać. NASA zakończyła próby kontaktu 25 maja 2011 roku, po ponad 1300 wysłanych komendach. Opportunity jeździł ponad 14 lat. W marcu 2015 roku jako pierwszy pojazd przejechał na innym świecie dystans maratonu, a w sumie pokonał 45,16 km. Zamilkł w czerwcu 2018 roku, gdy burza pyłowa objęła cały Mars.
Które łaziki działają dziś na Marsie?
We wrześniu 2026 roku na Marsie działają dwa łaziki NASA: Curiosity i Perseverance. Oba ważą około tony i czerpią prąd z generatora zasilanego plutonem, więc marsjański pył nie odcina im zasilania.
Curiosity
Curiosity wylądował 6 sierpnia 2012 roku w kraterze Gale. Ma wymiary małego SUV-a, 17 kamer i 10 instrumentów naukowych. Jego zadaniem było sprawdzić, czy Mars miał kiedyś warunki do życia mikrobów, i już na początku misji znalazł chemiczne oraz mineralne ślady takich miejsc. Od lat wspina się po zboczach Mount Sharp, góry w środku krateru. 26 sierpnia 2026 roku przekroczył kilometr przewyższenia od miejsca lądowania, a na początku września 5000 soli na Marsie. Według wpisu zespołu z 11 września jedzie teraz w górę doliny nazwanej „Valle Grande”.
Perseverance
Perseverance wylądował 18 lutego 2021 roku w kraterze Jezero. Ponad 3,5 mld lat temu rzeki wpadały tam do jeziora. Łazik szuka śladów dawnego życia i zbiera rdzenie skał oraz próbki gruntu, które w przyszłości może zabrać na Ziemię inna misja. W pierwszych pięciu latach zebrał ponad dwa tuziny próbek. Zespół napisał 21 września 2026 roku, że Perseverance kończy badać rejon „Lac de Charmes” na zachód od krawędzi krateru. Leżą tam jedne z najstarszych skał, na jakie dotąd trafił. Szczegóły misji i dane techniczne opisujemy w artykule o łaziku Perseverance.
Zhurong: chiński łazik na Marsie
Zhurong to pierwszy łazik spoza USA, który zadziałał na Marsie. Przyleciał z chińską misją Tianwen-1, wylądował w maju 2021 roku na równinie Utopia Planitia, a 22 maja zjechał z lądownika. Ważył 240 kg i czerpał energię z czterech paneli słonecznych. Radar penetrujący grunt pozwalał mu zajrzeć około 100 m pod powierzchnię.
Miał działać 90 soli, a pracował 347 i przejechał 1921 m. W maju 2022 roku przeszedł w zaplanowany sen, bo zbliżały się zima i burze pyłowe. Obudzić się miał w grudniu 2022 roku, ale nie odezwał się. W kwietniu 2023 roku jego główny projektant Zhang Rongqiao przyznał, że na łaziku osiadło więcej pyłu, niż zakładano, i Zhurong może pozostać uśpiony na zawsze.
Rosalind Franklin, czyli europejski łazik, który dopiero poleci
Rosalind Franklin to łazik Europejskiej Agencji Kosmicznej z programu ExoMars, nazwany na cześć brytyjskiej badaczki struktury DNA. Według ESA ma wystartować w 2028 roku i wylądować w 2030 roku na równinie Oxia Planum. Orbitery znalazły tam rozległe złoża glin, czyli minerałów, które powstają w obecności wody. Łazik jako pierwszy ma wiercić do 2 m w głąb gruntu. Tam próbki są lepiej osłonięte przed promieniowaniem, więc łatwiej o zachowane ślady dawnego życia.
Łazik miał polecieć jesienią 2022 roku rosyjską rakietą i wylądować na rosyjskiej platformie. Po inwazji Rosji na Ukrainę ESA w marcu 2022 roku wstrzymała start i zerwała tę współpracę. Nową platformę do lądowania zbudował Airbus, a NASA w kwietniu 2026 roku zatwierdziła swój udział, w tym start rakietą Falcon Heavy.
Jak długo leci łazik na Marsa i jak ląduje?
Podróż na Marsa trwa zwykle około 200 dni, czyli blisko siedem miesięcy. Perseverance leciał 203 dni (od 30 lipca 2020 do 18 lutego 2021 roku), Opportunity 202, a Curiosity 254. Startu nie da się zaplanować dowolnie: Ziemia i Mars ustawiają się tak, by lot wymagał najmniej energii, mniej więcej raz na 26 miesięcy. Dlatego latem 2020 roku wystartowały niemal razem Perseverance i chiński Tianwen-1 z Zhurongiem.
Samo lądowanie inżynierowie NASA nazywają „siedmioma minutami grozy”. W tym czasie pojazd musi wyhamować od około 21 tys. km/h do zera, a robi to całkowicie samodzielnie. Sygnał z lądującego Perseverance szedł do Ziemi 11 minut, więc ludzie nie mogli w nic ingerować. Łaziki lądowały na trzy sposoby:
- Poduszki powietrzne (Sojourner, Spirit, Opportunity): lądownik owinięty balonami spadał na grunt i odbijał się jak piłka: Pathfinder kilkanaście razy, Spirit 28 razy.
- Podniebny dźwig, czyli sky crane (Curiosity, Perseverance): moduł z silnikami rakietowymi zawisał około 20 m nad gruntem i opuszczał łazik na linach, które po dotknięciu kołami powierzchni były odcinane. Łazików ważących około tony poduszki by nie ochroniły.
- Platforma z rampami (Zhurong, w planach Rosalind Franklin): łazik ląduje na lądowniku z nogami i zjeżdża z niego na grunt.
Skąd łazik marsjański bierze prąd?
Łaziki korzystają z paneli słonecznych albo z generatora radioizotopowego. Panele miały Sojourner, Spirit, Opportunity i Zhurong, będzie je miał też Rosalind Franklin. Generator mają Curiosity i Perseverance.
Panele są proste, ale przegrywają z pyłem. Spirit w dobrych warunkach miał około 700 watogodzin energii na sol, a pod koniec 2008 roku, po zimowej burzy, tylko 89. Bywało też odwrotnie: w marcu 2005 roku wiry pyłowe zdmuchnęły kurz z jego paneli i moc wzrosła z 60 do 93 proc. Opportunity zamilkł, gdy burza zasłoniła Słońce, a Zhuronga pył uśpił na dobre.
Generator MMRTG zamienia na prąd ciepło z rozpadu 4,8 kg dwutlenku plutonu-238. Na starcie daje około 110 W i z każdym rokiem traci kilka procent mocy. Jazda Perseverance zużywa mniej niż 200 W, ale to i tak więcej, niż generator daje na bieżąco. Nadwyżki trafiają więc do dwóch akumulatorów litowo-jonowych, które pokrywają chwilowo większe zużycie. Generator ma pracować 14 lat.
Jak łazik jeździ, skoro sygnał z Ziemi leci do 22 minut?
Łazik musi jeździć częściowo sam, bo sterowanie nim na żywo jest niemożliwe. Sygnał radiowy biegnie między Ziemią a Marsem od około 3 do 22,4 minuty, zależnie od położenia obu planet. Na odpowiedź na jedno polecenie trzeba by więc czekać nawet 45 minut.
Zespół na Ziemi przygotowuje plan na jeden albo kilka soli naprzód, a łazik go wykonuje. O samodzielności myślano od początku. Radzieckie PrOP-M z 1971 roku miały z przodu dwa pręty, które wykrywały przeszkody, a łazik sam je omijał. W 2007 roku Spirit i Opportunity dostały oprogramowanie, dzięki któremu same wybierały na przykład, które zdjęcie wysłać na Ziemię.
Najdalej poszedł Perseverance. Jego system AutoNav buduje trójwymiarową mapę terenu przed kołami, rozpoznaje zagrożenia i sam wyznacza trasę. Vandi Verma, inżynierka prowadząca łaziki w JPL, mówiła w 2021 roku, że Perseverance „myśli w trakcie jazdy”. Nawigację liczy osobny komputer, a główny zajmuje się resztą. Po płaskim, twardym gruncie łazik jedzie najwyżej 152 m na godzinę. Według wpisu zespołu z września 2026 roku dłuższe i dokładniejsze przejazdy daje mu nowy algorytm, który korzysta z procesora służącego wcześniej do łączności z helikopterem Ingenuity.
Większość danych łazik wysyła do sond krążących wokół Marsa, z prędkością do 2 megabitów na sekundę, a one przekazują je dalej na Ziemię. Bezpośrednie połączenie z Ziemią działa z prędkością zaledwie setek bitów na sekundę. Każde zdjęcie z powierzchni Marsa od 2004 roku przeszło przez tę orbitalną sieć przekaźników.
Co łaziki odkryły na Marsie?
Najważniejszy wniosek z prawie 30 lat jazdy po Marsie brzmi: planeta była kiedyś znacznie wilgotniejsza, a w niektórych miejscach panowały warunki, w których mogłyby żyć mikroby. Każdy łazik dołożył swój fragment:
- Sojourner i Pathfinder (1997): zaokrąglone kamyki i otoczaki, które wskazują, że kiedyś płynęła tam woda.
- Spirit (2007): niesprawne koło, ciągnięte po gruncie, odsłoniło niemal czystą krzemionkę. Najpewniej powstała przy gorących źródłach albo wyziewach pary.
- Opportunity: dowody, że Mars mógł kiedyś utrzymać życie mikrobów, a przy okazji meteoryt żelazno-niklowy znaleziony obok osłony termicznej łazika.
- Curiosity: ślady dawnych środowisk przyjaznych życiu i największe cząsteczki organiczne, jakie znaleziono na Marsie (dekan, undekan i dodekan). Według badania z lutego 2026 roku znane procesy niebiologiczne nie tłumaczą w pełni ich ilości.
- Perseverance: w próbce ze skały nazwanej „Cheyava Falls” zespół znalazł potencjalne biosygnatury, czyli ślady, które mogą, ale nie muszą, pochodzić od dawnego życia. Wyniki opublikowało pismo „Nature” we wrześniu 2025 roku. Urządzenie MOXIE wytworzyło też tlen z marsjańskiego dwutlenku węgla.
Dowodu na życie nadal nie ma. Sean Duffy, wówczas p.o. administratora NASA, nazwał 10 września 2025 roku wynik Perseverance najbliższym, jak dotąd udało się podejść do odkrycia życia na Marsie. Do takich badań łaziki wożą kamery, spektrometry (przyrządy odczytujące skład skały ze światła), wiertła, radary i stacje pogodowe. SuperCam na Perseverance odparowuje laserem punkt na kamieniu z odległości około 7 m, a jego mikrofon nagrywa dźwięki Marsa.
Polskie łaziki marsjańskie i polski sprzęt na Marsa
Polska nie ma łazika na Marsie, ale polskie drużyny studenckie od lat wygrywają zawody w budowie ziemskich odpowiedników. Najbardziej znane są dwa konkursy: University Rover Challenge (URC), który Mars Society organizuje na pustyni w amerykańskim stanie Utah, oraz European Rover Challenge (ERC), rozgrywany w Polsce od 2014 roku.
Polscy zwycięzcy URC to między innymi:
- 2011: łazik Magma 2 z Politechniki Białostockiej,
- 2018: PCz Rover Team z Politechniki Częstochowskiej,
- 2019: zespół Impuls z Politechniki Świętokrzyskiej,
- 2024: AGH Space Systems z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie.
W 2025 i 2026 roku URC wygrywał amerykański Mars Rover Design Team, a najlepszy z Europy był w 2026 roku KNR Rover Team z Politechniki Warszawskiej (9. miejsce). Tegoroczna, 12. edycja ERC odbyła się 4–6 września 2026 roku na AGH w Krakowie. Z ponad 120 zgłoszonych drużyn do finału weszło 25, wygrała szwajcarska EPFL Xplore, a AGH Space Systems zajęło drugie miejsce.
Na Marsa poleci też polska konstrukcja. Firma Astronika zaprojektowała dla misji Rosalind Franklin system zjazdu z lądownika: dwie pary trzymetrowych aluminiowych ramp. W lipcu 2026 roku ESA poinformowała, że rampy przeszły prawie dwutygodniowy test w komorze próżniowej w temperaturze około –70°C.
FAQ
Jak nazywa się łazik na Marsie?
Dziś po Marsie jeżdżą dwa łaziki NASA: Curiosity (od 2012 roku) i Perseverance (od 2021 roku). Wcześniej pracowały tam Sojourner, Spirit, Opportunity i chiński Zhurong, który od maja 2022 roku milczy. Europejski Rosalind Franklin ma dotrzeć na Marsa w 2030 roku.
Czy łazik Perseverance jeszcze działa?
Tak. Według wpisu zespołu misji z 21 września 2026 roku Perseverance bada jedne z najstarszych skał, na jakie trafił, na zachód od krawędzi krateru Jezero. Zasila go generator plutonowy zaprojektowany na 14 lat pracy, więc kurz nie odetnie mu prądu, jak stało się z łazikami na panele słoneczne.
Ile trwa 1 dzień na Marsie?
Doba na Marsie, nazywana solem, trwa około 24,6 godziny, czyli ponad pół godziny dłużej niż ziemska. Rok marsjański ma 669,6 sola, co odpowiada 687 dniom na Ziemi. Zespoły łazików liczą czas właśnie w solach: Curiosity przekroczył 5000 soli na początku września 2026 roku.
Ile waży 100 kg na Marsie?
Masa się nie zmienia, zmienia się ciężar. NASA podaje, że Curiosity o masie 899 kg „waży” na Marsie tyle, co 337 kg na Ziemi, a więc przyciąganie wynosi tam około 37,5 proc. ziemskiego. Człowiek o masie 100 kg zobaczyłby na ziemskiej wadze ustawionej na Marsie około 37,5 kg.
Jak śledzić łaziki na bieżąco
Najświeższe informacje publikuje NASA. Na stronach misji Curiosity i Perseverance są surowe zdjęcia z łazików, mapy z ich położeniem i wpisy członków zespołów o planie na kolejne sole. ESA w zakładce programu ExoMars pokazuje wyniki testów przed startem w 2028 roku.
Gdzie łazik plasuje się wśród innych maszyn, pokazuje tekst o tym, czym jest robot i jakie są jego rodzaje. Łazik to podręcznikowy przykład robota mobilnego: sam odbiera informacje z czujników, sam decyduje o drodze i tylko ogólny kierunek dostaje od ludzi.
Zdjęcie główne: NASA/JPL-Caltech, Wikimedia Commons, licencja Public domain